کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو بلخی در سال ۱۳۶۷ خورشیدی بنا بر علاقمندی و ذوق فرهنگ پروری الحاج سید منصورنادری از بودجه شخصی شان در شهر کابل تأسیس گردید. در نخستین کنفرانس کانون، آیین نامه آن در سه فصل و بیست و دو ماده به تصویب رسید و طبق ماده هفدهم مقرره مذکور، هیأت رهبری کانون به ترکیب ذیل انتخاب گردید :
۱ الحاج سید منصور”نادری” ۲٫ اکادمیسن پوهاند دکتور عبدالاحمد جاوید ۳٫ کاندید اکادمیسن پوهاند میر حسن شاه ۴٫ کاندید اکادمیسن داکتر اکرم عثمان ۵٫ عبدالحسین توفیق ۶٫ رضا مایل هروی ۷٫ رهنورد زریاب ۸٫ لطیف ناظمی ۹٫ واصف باختری ۱۰٫ محمد یوسف کهزاد ۱۱٫ عبدالله نایبی ۱۲٫ محمد مهدی نصرت هروی .
مطابق ماده هجدهم آیین نامه کانون ، رئیس معاون و منشی شورا از میان اعضای هیأت رهبری برگزیده شدند
کانون بر مبنای اهداف ذیل، برنامه کاری خود را روی دست گرفت
تشویق و پشتیبانی آفرینشگران پژوهش های علمی و ادبی .
خدمتگزاری در زمینه مسایل قانون گذاری فرهنگی، ادب و هنر و مسایل اجتماعی، عاری از گرایش های تفرقه افگنانه
تقویت سکتور فرهنگی و رفع موانع در راستای گسترش ادب و فرهنگ .
حمایت و تقویه پروگرام های فرهنگی و کلتوری مطابق اساسات جامعه افغانی .
نمای تعمير کانون فرهنگی حکيم ناصر خسرو بلخی
تهیه معلومات واقعبینانه فرهنگی و علمی برای سکتور فرهنگی و نشر گزارش های علمی و فرهنگی .
حمایت از فرهنگیان و سهیم ساختن تمام اقشار جامعه در بازسازی فرهنگ و هنر .
چاپ و تکثیر تمام آثار حکیم ناصر خسرو همچنان نشر رساله هایی که در باره اندیشه ها و افکار حکیم ناصر خسرو توسط محققان و نویسندگان تهیه و از سوی هیئت مدیره کانون قابل چاپ دانسته می شود .
طرح وایجاد مرکز پژوهشی ناصر خسرو شناسی از سوی کانون
راه اندازی کانکورهای ادبی در اخیر هر سال و اهدای جوایز بلند در زمینه های شعر، داستان پژوهش و سایر آثار ادبی و هنری برای آفرینشگران .
ایجاد مراکز فرهنگی در سایر ولایات و تأسیس کتابخانه های عامه در مرکز و ولایات کشور
آغاز فعالیت های عملی کانون
فعالیت عملی کانون با راه اندازی کانکور ادبی آغاز یافت. در سال ۱۳۶۷ نخستین فراخوان از سوی کانون برای اشتراک علما، دانشمندان، شاعران، نویسنده گان اعلام گردید که در نتیجه شمار کثیری از آفرینشگران عرضه های ادبیات، فلسفه، علوم، هنر آثار بدیعی و پژوهشی خود را برای این کانکور بزرگ کاندید نمودند .
طی چهار سال پس از تأسیس کانون یعنی از سال ۱۳۶۷ تا سال ۱۳۷۰ همه ساله از محققان، نویسنده گان، شاعران، هنرمندان و سایر آفرینشگران عرصه های فرهنگ دعوت بعمل آمده تا فراورده های فکری و ترادیده های ذهنی شان را در بخش های پژوهش ادبی، پژوهش فلسفی، شعر، نقد، داستان، نقاشی، میناتوری و خوشنویسی برای اشتراک در کانکور های سالیانه حکیم ناصر خسرو بلخی ارائه دهند که در نتیجه ارزیابی آثار از سوی داوران، به آفرینشگران، جوایز اول، دوم و سوم اهداء گردیده است .
چهارمین محفل اهدای جوایز به برنده گان که آخرین برنامه این کانکور بود در قوس سال ۱۳۷۰ با شکوه کم نظیری در شهر کابل گشایش یافت. درین کانکور بزرگ برای ۵۶ تن از شاعران، نویسندگان، پژوهشگران، خوش نویسان و نقاشان جوایز بلند نقدی اهداء گردید .
در تابستان سال ۱۳۷۰ خورشیدی به ابتکار کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو بلخی بمناسبت نهصد و سی ومین سال وفات حجت خراسان حکیم ناصر خسرو بلخی سمینار پژوهشی و تحقیقی در هوتل آریانا دایر گردید که در آن افزون بر بزرگان ادب و فرهنگ کشور، شماری از فرهنگنان کشور های خارجی نیز حضور داشتند .
درسال۱۳۶۹ خورشیدی فصلنامه تحقیقی و پژوهشی “حجت” ارگان نشراتی کانون به تدبیر الحاج سید منصور نادری تأسیس گردید که در کار گراداننده این نشریه وزین اساتید و دانشوران عرصهء ادبیات تحقیقی هر یک محترمان استاد واصف باختری، دکتور اسد الله حبیب، عبد الحسین توفیق، رهنورد زرباب، پوهاند دکتور جلال الدین صدیقی، معاون سر محقق حسین فرمند، پوهندوی سید نور الحق کاوش، محقق حسین نایل، عبد الله نایبی، محمد مهدی نصرت هروی و رضا مایل هروی به عنوان مؤسسین و اعضای هیأت تحریر مجله منهمک بودند. هشتمین شماره مجله در حوت ۱۳۷۰ از چاپ بر آمد وبا آغاز تنش های ذات البینی در کابل، این مثنوی جبراً محکوم با تأخیر گردید .
درقوس سال ۱۳۷۰ خورشیدی کتابخانه مرکزی کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو ارشهر کابل تأسیس گردید بود که در قوس سال ۱۳۷۰ با تهداب گذاری مجمع بزرگ کانون در چهار راهی سر سبزی واقع تایمنی اساس نهاده شد ، اما فعالیت کتابخانه بنا بر تهدید جنگها در شهر کابل معطل قرار داده شد .
. فعالیت کانون پس از سقوط کابل و آغاز آشوب های داخلی
با فروریختن آخرین برگهای تقویم سال ۱۳۷۱ و آغاز سال ۱۳۷۲ مجال زیستن در شهر کابل دشوار گردید وانبوهی از شهر وندان گروه گروه به محلات مصون و آنسوی مرز ها کوچیدند. ولایات صفحات شمال کشور که در مصونیت نسبی نفس می کشیدند به میزبانی شهریان کابل آماده شدند .
در چنین احوالی شهر پلخمری مناسب ترین محلی برای ادامه فعالیت کانون انتخاب شد و این به دو دلیل مؤثریت داشت: نخست آنکه زادگاه مؤسس و رئیس کانون که از آن مواظبت می نمود (دره کیان) در ولایت بغلان و نزدیک به پلخمری موقعیت داشت که حضور ایشان بحیث یکی از رهبران متنفذ و مقتدر مذهبی و عنصر فعال سیاسی – اجتماعی آن روزگار در حفظ ثبات سیاسی – امنیتی میان نیروهای در گیر در محل تأثر بسزایی داشت و این ثبات ،ضمانت خوبی برای ادامه فعالیت کانون بود. دودیگر اینکه شهرک مزدحم و پر جنب و جوش پلخمری که محل تلاقی چندین ولایات شمال کشور با هم و با مرکز بود، خصوصیت جغرافیایی روشنفکرانه خود را حفظ نموده بود که زمینه مساعدی برای ادامه کار فرهنگی برای کانون فراهم بود .
آغازین ماه های سال ۱۳۷۱ خورشیدی، فرجامین روزهای آفتابی در حیات کانون بود. در جوزای ۱۳۷۱ بنا بر تشدید جنگها دفتر مرکزی کانون به شهر پلخمری انتقال یافت که پس از جابجایی کانون در آن شهر، نخستین اقدام، احیای کتابخانه کانون بود .
قبلاً به کمیت بیست و پنج هزار جلد کتب مختلف النوع از جمهوری اسلامی ایران خریداری وبا میز های ویژه مطالعه و تحقیق و موبل و فرنیچر مدرن برای کتابخانه کانون در شهر کابل آماده گردیده بود که متأسفانه این امکان میسر نشد و بااین کتاب ها و وسایل ، کتابخانه کانون در شهر پلخمری فعال گردید .
روابط گسسته کانون با فرهنگیان درشهرپلخمری مجدداً پیوسته گردید و برنامه ها ووظایف کانون بر طبق پلان کاری آن بار دیگر از سر گرفته شد که نقش انسجام دهنده محترم پوهندوی دکتور سید نورالحق کاوش معاون و دبیر کانون درین راستا در خور تمجید و ستایش است .
در جوزای ۱۳۷۲ دومین سمینار تحقیقی در احوال و آثار حکیم ناصر خسرو بلخی از سوی کانون در تالار کنفرانس های تخنیکم نفت و گاز شهر مزار شریف دایر گردید .
در این سمینار که گروهی از شخصیت های فرهنگی ، دانشمندان ، ادبیات شناسان و استادان دانشگاه ها حضور داشتند، مقالات ارزنده تحقیقی ازسوی محققان ونویسنده گان ارائه گردید .
طی این سالها در نتیجه تماس ها و روابط کاری کانون با انجمن ها و نهاد های فرهنگی کشور های همزبان یعنی جمهوری اسلامی ایران و جمهوری تاجیکستان، در سنبله سال ۱۳۷۳ هیأت کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو بلخی به دعوت مقامات فرهنگی تاجیکستان جهت اشتراک در کنگره جهانی هزارهء فردوسی منعقده شهر دوشنبه به تاجیکستان سفر نمود. هیأت کانون ضمن اشتراک در کنفرانس ، معاهداتی را با مقامات فرهنگی آن کشور از جلمه با انجمن”پیوند” به امضاء رسانید و قرار شد تا نماینده گی کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو بلخی در تاجیکستان و نماینده گی “پیوند” در شهر پلخمری ایجاد شود .
در جدی سال ۱۳۷۲ هیأت کانون فرهنگی حکیم ناصر خسروبلخی به ریاست محترم الحاج سید منصور “نادری” رئیس کانون به دعوت مقامات فرهنگی جمهوری اسلامی ایران به آن کشور سفر نمود. هیأت کانون ضمن بازدید ، با مقامات فرهنگی آن کشور معاهدات همکاری متقابل را امضاء نمودند که به موجب آن حدود بیست هزار جلد کتب مختلف النوع از آن کشور قسماً خریداری و تعدادی نیز از سوی مقامات فرهنگی جمهوری اسلامی ایران به کانون اهداء گردید که حجم نهایی کتابخانه با خریداری های بعدی به پنجاه هزار جلد رسیده بود .
در سالهای ۱۳۷۴ – ۱۳۷۶ کانون وارد مرحله بهتری از فعالیت های فرهنگی گردید. طی این مدت بیش از یازده عنوان کتاب که برخی تألیف وبرخی نیز ترجمه شده بودند با تیراژ های بلندی از سوی انتشارات کانون حله چاپ در بر کردند؛ کتابهایی چون “عرفان ابن سینا”، “عقاب”، “دعایم الاسلام”،”دیدگاه های ناصر خسرو در مسأله جبر و اختیار”، “اوج شاهین” ، “رهنمای مسافرت به اروپا” ،”تاریخ خلفای فاطمی” و شمار دیگری از این گونه کتاب ها که چاپ برخی از آنها بوسیله دستگاه طباعتی کانون(آی،بی،ام) که به منظور چاپ فصلنامه حجت خریداری شده بود انجام یافته و برخی نیز در خارج از کشور با هزینه کانون بچاپ رسیده است .
چاپ دوره دوم فصلنامه پژوهشی حجت در سال ۱۳۷۲ در شهر پلخمری از سر گرفته شد و از شماره نهم آغاز گردید که شماره بیستم آن در حوت ۱۳۷۶ از چاپ بر آمد و با فرو پاشی مجدد کانون در جوزای ۱۳۷۷ نشرات مجله نیز متوقف گردید .
در سال ۱۳۷۶ حجم فعالیت کانون در زمینه های مختلفی از عرصه های فرهنگ، گسترش بهتری یافته بود. چنانکه به منظور شناسایی بهتر کانون در میان حلقات و مجامع فرهنگی جهان از نام کانون پیام هایی به مراکز مهم فرهنگی کشور ها مقیم آسیا، اروپا و امریکا فرستاده شد. در این پیام ها از جانب الحاج سید منصور نادری مؤسس کانون آرزو برده شده بود تا بخاطر نجات افتخارات تاریخی فرهنگ دیرین سال مان که مورد دستبرد و تجاوز اجانب قرار گرفته بود، تشریک مساعی بخرج داده شود .
این پیام ها به انجمن قلم در امریکا، انجمن میشل بانو در فرانسه، انجمن زردشتیان هند درهندوستان، انجمن رودکی در ازبکستان و انجمن پیوند در تاجکستان فرستاده شد. همچنان پیام های مشابه وجداگانه یی نیزعنوانی پنجاه و یک تن از شخصیت های مستقل و سر شنا س فرهنگی افغان و غیر افغان اعم از نویسنده گان و محققان زبان و ادبیات فارسی مقیم کشور های مختلف جهان فرستاده شد .
در راستای همین اقدامات تلافی جویانه جهت به نظاره کشیدن ارزش های فرهنگی کشور ، جشنواره بزرگ کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو بلخی رویدست گرفته شد وقرار بر آن شد تا این جشنواره با اشتراک سه صد تن از فرهنگیان کشور و جهان از جمله یکصد تن از شخصیت های بین الملی به وجه شانداری در دره کیان دایر گردد ؛ اما دریغا که با وجود مصارف هنگفت و تدارکات لازم آن از سوی کانون، بنابر کسترش و کشانیده شدن جنگها به صفحات شمال ، این هماطی وسیع برگزار نشد .
در سال ۱۳۷۶ دومین نشریه کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو بلخی به نام “ماهنامه کیان” با محتوای دلچسپ و در خور ذوقها و سلیقه های مختلف از چاپ بر آمد که تا جوزای ۱۳۷۷ نشر آن ادامه داشت .
بخش سنگتراشی و حکاکی یکی دیگر از عرصه های برازنده هنری بود که در جنب کانون فعالیت داشت. بهترین آثار گرانبهای هنری از سنگ ها و احجار قیمتی وغیر قیمتی بوسیله حکاکان ماهر کانون آفریده شده که تذهیب رواقهای مسجد جامع الحاج سید منصور نادری در تایمنی یکی از نمونه های کار این حکاکان است .
لحظات پایانی دوره دوم فعالیت کانون با آغاز بهار سال ۱۳۷۷ فرارسید و کانون یکبار دیگر آماج هیولای جنگ شد. با کشانیده شدن جنگ هابه صفحات شمال تمام داشته های مادی و معنوی کانون به تاراج رفت. کتابخانه کانون که پنجاه هزار جلد کتب ادبی، تاریخی، دینی، فلسفی، هنری و غیره داشت وبا وجوه هنگفتی تأسیس و در اختیار مردم قرار داده شده بود با تمام تجهیزات و ملحقات آن غارت گردید .
ماشین آلات و افزار کار حکاکی و سنگتراشی که عواید قابل ملاحظه ای از مدرک فروش تولیدات آن بدست می آمد و همچنان تجهیزات و ماشین آلات مطبعه کانون که تمام نشرات کانون بوسیله آن انجام می یافت وتمام این دستگاه ها با پول های گزافی از وجوه کانون خریداری شده بود، مورد چور و چپاولجنگ افروزان قرار گرفت و از میان رفت .
افزون بر غارت و تاراج داشته های مادی کانون، ارزشهای معنوی آن نیز شدید ترین صدمات را متحمل گردیده است. با تأسف و اندوه فراوان، بهترین و شایسته ترین فرزند صدیق کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو بلخی، جاودانیاد محمد اسحق دلگیر در آن روزگار شوم دق مرگ شد. مرحوم دلگیر که یکی از شاعران شناخته شده کشور بود و سالهای متمادی بحیث دبیر کانون در ولایت بلخ خدمات فراموش ناشدنی را انجام داه است، در نتیجه فشار و اختناق جنگ جانش را از دست داد. روانش شاد و یادش گرامی باد .
همینگونه کارمندان و اعضای فعال کانون در حالت رقتبار اقتصادی و بی سرنوشتی قرار گرفته به کشور های همسایه مهاجرت اجباری را اختیار گردند .
فعالیت کانون بعد از کنفرانس بن و تأسیس دولت جدید
با پایان سالهای سردو سکوت و سالهای فترت و بی ثمری ، آغاز دیگری در سیستم سیاسی کشور پدید آمد. کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو که در سالهای جنگ زیانهای فراوان مادی و معنوی را متحمل شده بود و تمام تأسیسات آن مورد چپاول قرار گرفته بود، یکبار دیگر به گونه آن که مجدداً تأسیس یابد، از نقطه صفر گام برداشت .
نخستین اقدام ، تأسیس مجدد کتابخانه مرکزی کانون بود که زمانی پنجاه هزار جلد کتاب داشت. برای هسته گذاری کتابخانه، به تعداد سه هزار جلد کتب متنوع از جمهوری اسلامی ایران خریداری گردید و بنابر سعی و تلاش منسوبین و علاقمندان کانون به تعداد دو هزار و پنجصد جلدکتاب های مفقود شده که مهر کانون را در خود دداشتند شناسایی و دوباره به کتابخانه رجعت داده شدند. هم اکنون به تعداد پنج هزار و پنجصد جلد کتاب در کتابخانه جدید التأسیس موجود است .
بر نامه دیگر کانون عبارت از ایجاد فروشگاه کتاب بود که بنام “فروشگاه و نمایشگاه بزرگ کتاب” در تایمنی شهر کابل تأسیس کردید .
در جوزای سال ۱۳۸۳ هیأت کانون ضمن سفر به جمهوری اسلامی ایران با چهل و هشت بنگاه نشراتی آن کشورقرار دادی را امضاء نمود که به اساس آن جمعاً به تعداد ( ) جلد کتاب از آن کشور وارد و به معرض فروش قرار داده شد. هم اکنون فعالیت کتابفروشی ادامه دارد و در صورت فراهم شدن وجوه کافی، حجم واردات و فروشات آن ارتقاء خواهد یافت همچنان در نظر است تا غرفه های سیار این کتابفروشی در شهر کابل و نمایندگی های آن در برخی از ولایات ایجاد گردد .
فصلنامه حجت که شماره بیستم و آخرین جلد دوره دوم آن در حوت سال ۱۳۷۶ در شهر پلخمری از چاپ بر آمده و با متلاشی شدن کانون در حالت تعلیق قرار گرفته بود .
درتابستان سال ۱۳۸۴ درشهر کابل نخستین شماره دوره سوم آن با محتوای وزین و قطع وصحافت زیبا از چاپ بر آمد و تا کنون شماره بیست و چهارم حجت با زیور جاپ آراسته گردیده است
